اتحادیه عرب از آرمان تا عملکرد

­آزادی از سلطه بیگانگان و تحقق وحدت عربی- اسلامی پس از تشکیل رژیم اسرائیل مهمترین اهداف تشکیل اتحادیه عرب بودند.
اتحادیه عرب با نام کامل «اتحادیه کشورهای عربی» و به زبان عربی: «جامعه الدول العربیه» یک سازمان بین‌المللی منطقه‌ای و شامل کشورهای عمدتاً عربی ِجنوب غرب آسیا و شمال آفریقا است. این اتحادیه در ۲۲ مارس ۱۹۴۵ با ۶ عضو مؤسس مصر، عربستان، عراق، سوریه، لبنان، و اردن بنیان نهاده ‌شد و یمن نیز چند روز بعد در ۵ مه ۱۹۴۵ به آن پیوست.
این اتحادیه ۲۲ عضو اصلی و ۴ عضو ناظر داشت ولی عضویت سوریه از نوامبر ۲۰۱۱ به حالت تعلیق درآمد.
در حال حاضر اتحادیه عرب تمام کشورهای عرب ( 21 کشور از آسیا و آفریقا و سازمان آزادی بخش فلسطین) را در برمی گیرد که عبارتند از: مصر، عراق، یمن، لیبی، مغرب، تونس، امارت، بحرین، قطر، عربستان، الجزایر، لبنان، موریتانی، اردن، جیبوتی، کومور، اریتره، سومالی، سودان، عمان و فلسطین.

پیشینه تاریخی تشکیل اتحادیه عرب:
در سال 1930 این «نوری سعید» - از سیاستمداران برجسته عراقی نزدیک به انگلستان و نخست وزیر عراق - بود که ایده اتحاد کشورهای عربی را مطرح کرد اما «عبدالعزیز ابن سعود» پادشاه و بنیانگذار کشور عربستان سعودی و نزدیک به انگلستان به صورت رقیبی جدی در مقابل او عرض اندام کرد و حمایت انگلیس از ناسیونالیسم عربی، به اندیشه مزبور قوت بخشید و سپس مصر نیز به عنوان رقیب عراق و عربستان وارد جنبش سیاسی اعراب برای وحدت شد.
در واقع تشکیل اتحادیه عرب را می توان زاییده تجدید ناسیونالیسم ملت های عربی از یک سو و تایید دولت انگلستان در سال 1941 - با نقش آفرینی «آنتونی ایدن»، وزیر خارجه وقت انگلیس - از سوی دیگر تلقی کرد. به عبارت دیگر، در فاصله دو جنگ جهانی، جنبش های آزادی بخشی در جهان عرب شکل گرفتند که در مرحله اول خواهان استقلال کشورهای عربی و در مرحله دوم خواستار وحدت و تشکیل حکومت واحد عربی بودند، به همین دلیل انگلیس در فوریه 1943 موافقت ضمنی خود را با تشکیل چنین اتحادیه ای اعلام کرد و سرانجام در نشست اسکندریه در مصر با امضای موافقتنامه اسکندریه اتحادیه عرب شکل گرفت.

اهداف شکل گیری و عملکرد اتحادیه عرب:
آزادی از سلطه بیگانگان و تحقق وحدت عربی مهمترین اهداف تشکیل اتحادیه عرب عنوان شده اند اما پس از اخراج نیروهای فرانسوی از سوریه و تشکیل رژیم اسرائیل در منطقه عامل دیگری نیز بر لزوم همکاری کشورهای عربی افزوده شد.
از بررسی عملکرد این اتحادیه آشکار می شود، اتحادیه عرب با جود آرمان های یاد شده، در عمل چندان موفق نبوده است چون تا به حال نه تنها نتوانسته است به وحدت دولت های عربی کمکی کند، بلکه در برخی موارد مانع وحدت بین آنها نیز شده که در این باره می توان به اتحاد کشورهای مصر، سوریه، لیبی و یمن اشاره کرد.
اختلاف های شدید موجود بین رژیم های حاکم بر اعضای اتحادیه و اهداف و منافع متضادشان در امور داخلی و سیاست خارجی، اتحادیه عرب را به سازمانی ناتوان و ضعیف تبدیل کرده است.

آرمان های سیاسی اتحادیه عرب:
اتحادیه عرب با این هدف شکل گرفت تا از منافع کشورهای عربی دفاع کند، اما پیش از هر چیز باید تاکید کرد، اتحادیه عرب برای تحقق این هدف، طرح سیاسی خاصی داشته که در «مقابله» و «ستیز» خلاصه می شود، بنابراین این طرح از ابتدا موفقیتی درپی نداشته و نتوانسته به اعراب در برابر رژیم اسرائیل که در 1948 اعلام وجود کرد، کمکی کند و طرح دفاع مشترک اعضاء نیز که در 1950 به تصویب رسید مثمر ثمر واقع نشد. چنانچه در قبال وقایع سال های 1956 (بحران سوئز)، جنگ 1967 و 1973 اعراب و اسرائیل نیز چندان راهگشا نبود و کاری از پیش نبرد. از لحاظ نظامی نیز اقدامات اتحادیه بسیار ناامید کننده بوده است.

موانع همگرایی در اتحادیه عرب:
زمینه های همگرایی در میان اعضاء ، مانع تحکیم و تقویت این همگرایی در میان اعضای اتحادیه شده که مهمترین آن وجود رژیم های دیکتاتوری چون عربستان سعودی است، رژیمی که حتی قادر به درک مناسب منافع ملی خود نیست، چه رسد به این که قادر به گذار از مصالح ملی به سوی تصمیمات و منافع مشترک منطقه ای باشد.
باید به این نکته نیز اشاره داشت که جغرافیای سیاسی جهان عرب از ساختار ناهمگونی برخوردار و در بسیاری از کشورهای آن هنوز حکومت مردمی شکل نگرفته و همین موضوع در کنار بیداری اسلامی موجب آغاز و شکل گیری موجی از انقلاب ها در منطقه شده است.
در این میان اتحادیه عرب به جای اتخاذ موضعی قاطع و واحد در قبال این انقلاب ها و حمایت از حرکت ها و جنبش های مردمی به اعتراف بسیاری از صاحبنظران بین المللی به ابزار دست آمریکا و رژیم صهیونیستی تبدیل شده است.

ارتباط با آمریکا و رژیم صهیونیستی:
هم اکنون اتحادیه عرب سازمانی فلج و وابسته به رژیم صهیونیستی و غرب و آمریکا است و رژیم آل سعود کاملا بر آن مسلط است. اقدامات شتابزده اتحادیه عرب در زمان حمله ناتو به لیبی نشان داد که اتحادیه عرب در زمان حمله به لیبی به ابزاری مطیع در دست ناتو تبدیل شده و با واگذار کردن پرونده لیبی به شورای امنیت خود را مسخره خاص و عام کرده است، چه اگر غیر از این بود، حتما اقدامی در قبال ملت بحرین انجام می داد.
درحالی که قرار بود، اتحادیه عرب نشست دوره ای خود را در ماه مارس گذشته در عراق برگزار کند، عربستان و دیگر کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس با برگزاری این نشست در بغداد مخالفت کردند و فرصت رسیدگی به اوضاع حقوق بشر در بحرین را از بین بردند. شایان ذکر است دولت عراق قصد داشت موضوع مظلومیت ملت بحرین را در نشست مطرح کند.

اتحادیه عرب و توطئه چینی علیه ملت های عربی:
اتحادیه عرب، علیه ملت های عرب توطئه چینی می کند و واضح ترین دلیل این ادعا صدور بیانیه هایی در حمایت از رژیم آل خلیفه و توجیه اقدامات این رژیم برای حفظ امنیت خاندان حاکم بر این کشور است. درحالی که سازمان های بین المللی همانند اتحادیه اروپا، کمیساریای عالی حقوق بشر و دیگر سازمان های بین المللی موارد نقض حقوق بشر در این کشور را بررسی کردند، اتحادیه عرب به هیچ وجه اشاره ای به این جنایات نکرد. این سیاست به شکلی آشکار و عیان در قبال انقلاب یمن نیز در پیش گرفته شده است و تاکنون درقبال تجاوز و حملات وحشیانه عربستان به این کشور واکنش نشان نداده است. این اتحادیه همچنین درخواست تعلیق عضویت سوریه در این اتحادیه را مطرح کرده است هر چند به ظاهر خود را دل نگران و بی قرار ناآرامی های این کشور نشان می دهد و برای بررسی اوضاع جاری در آن، نشست های فوق العاده و بیانیه های متعدد صادر کرده و در آخرین تصمیمات خود طی چند روز گذشته بی شرمانه نیروی مقاومت مردمی حزب الله لبنان را یک گروه تروریستی اعلام می کند.
از مطالعه اهداف شکل گیری وچگونگی عملکرد اتحادیه کشورهای عربی از ابتدا تا کنون به نظر می رسد که سیاست های در پیش گرفته شده توسط اتحادیه عرب بیش از هرچیز به جای این که از جنبش ها و جوشش های مردمی حمایت کند، در راستای مقابله با ملت های عربی و وابستگی به رژیم صهیونیستی و آمریکا است.
مثال واضح در زمینه این موضع گیری ها اینکه این اتحادیه در خصوص بی حرمتی اخیر ترامپ نسبت به بیت المقدس تا کنون موضعی عملی اتخاذ نکرده است و صرفا به دادن یک بیانیه اکتفا کرده است که با توجه به تبانی قبلی و مشورت ترامپ با بعضی از سران عرب درباره جابجایی پایتخت به بیت المقدس قابل پیش بینی بود و این هماهنگی به این دلیل است که اکثر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که همواره منابع مالی این اتحادیه را تامین می کنند بخاطر وابستگی و ترس از از دست دادن قدرت و منافع خود پیوسته حامی سیاست های رژیم صهیونیستی و کشور های غربی بوده اند و حوادث مهم جهان اسلام نیز صرفا جهت تسکین افکار عمومی به دادن یک بیانیه اکتفا کردند همانطوری که در بیانیه پایانی نشست قدس هم ضمن درخواست از آمریکا برای لغو تصمیم خود در اعلام قدس به پایتختی رژیم صهیونیستی صرفا از آن به عنوان تضعیف راهکار دو دولتی، ترویج دهنده خشونت در منطقه و نقض فاحش قوانین بین‌المللی یاد کردند.
گفتنی است رئیس جمهور آمریکا اخیرا علی‌رغم قطعنامه شماره 478 شورای امنیت سازمان ملل مبنی بر غیرقانونی بودن الحاق قدس شرقی به اسرائیل و اعلام آن به عنوان پایتخت این کشور، گفت: "زمان به رسمیت شناختن قدس به عنوان پایتخت اسرائیل فرارسیده است".
«دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا ساعات پایانی روز چهارشنبه گذشته ضمن به رسمیت شناختن قدس به پایتختی اسرائیل، دستور انتقال سفارتخانه آمریکا از تل‌آویو به قدس را امضا کرد.
«اسماعیل هنیه» رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی «حماس» روز پنجشنبه ضمن دعوت به تظاهرات در سراسر فلسطین اشغالی، جمعه را آغاز انتفاضه چهارم و روز خشم اعلام کرد.
همچنین در اقدامی کم‌سابقه چهارده عضو شورای امنیت سازمان ملل از جمله انگلیس، فرانسه و روسیه، در جلسه که ساعات پایانی روز جمعه برگزار شد، ضمن انتقاد شدید از اعلام شدن قدس به پایتختی رژیم صهیونیستی توسط آمریکا، گفتند سفارتخانه‌هایشان را از تل‌آویو منتقل نمی‌کنند.
----------------------------
امین نجار